Wie overlijdt zonder testament, geeft de controle over zijn nalatenschap uit handen — de wet bepaalt dan wie wat krijgt, in welke verhouding, en met welke fiscale gevolgen.
Voor de meeste mensen klinkt dat abstract. Voor vermogende families met een eigen woning, beleggingen, of een BV is het een concrete risico. De wettelijke verdeling beschermt weliswaar de langstlevende partner, maar leidt structureel tot hogere erfbelasting en laat geen ruimte voor de planningsmogelijkheden die een goed testament biedt. Dit artikel legt uit wat er feitelijk gebeurt — en wat het kost.
De wettelijke verdeling: alles naar de partner, maar niet echt
Overlijdt u met een fiscaal partner en kinderen, zonder testament, dan geldt automatisch de wettelijke verdeling (art. 4:13 BW). De langstlevende partner erft de gehele nalatenschap en krijgt het beheer. De kinderen erven ook, maar ontvangen niets. Zij krijgen een opeisbare geldvordering op de langstlevende, ter hoogte van hun wettelijk erfdeel — maar die vordering is pas opeisbaar als de langstlevende zelf overlijdt of failliet gaat.
Op het eerste gezicht lijkt dit gunstig: de partner kan gewoon doorleven. In de praktijk zijn er drie complicaties.
Ten eerste de erfbelasting. De kinderen hebben juridisch geërfd, ook al ontvangen ze niets. Zij betalen dus nu al erfbelasting over hun vordering, terwijl het geld in handen is van de partner. De vrijstelling voor kinderen bedraagt €25.490 per kind. Daarboven geldt 10% tot €152.368 en 20% over het meerdere. Voor een nalatenschap van €1 miljoen met twee kinderen betekent dit al snel €40.000 tot €60.000 aan erfbelasting die kinderen nu moeten betalen, over vermogen dat ze nog niet hebben.
Ten tweede de rente. De vordering van de kinderen wordt rentedragend. De rente is gelijk aan de wettelijke rente (momenteel 6%). Dat vermindert de nalatenschap die de langstlevende uiteindelijk overdraagt niet, maar vergroot de erfbelastinggrondslag bij het tweede overlijden.
Ten derde de inflexibiliteit. De wet maakt geen onderscheid: elk kind erft een gelijk deel, de verdeling tussen stiefkinderen, adoptiekinderen of kinderen uit een eerdere relatie wordt niet genuanceerd. En er is geen ruimte voor een specifieke verdeling op basis van wie de onderneming voortzet, wie de woning wil overnemen, of wie al schenkingen heeft ontvangen.
De legitieme portie: wat kinderen altijd claimen kunnen
Heeft iemand wél een testament, maar zijn daarin de kinderen (deels) onterfd? Dan hebben kinderen altijd recht op de legitieme portie: de helft van hun wettelijk erfdeel, berekend over de omvang van de nalatenschap inclusief schenkingen gedaan in de afgelopen vijf jaar. De legitieme kan niet worden weggeschreven.
Dit is relevant voor families die schenken als planningstool gebruiken. Schenkingen die de legitieme portie van kinderen uithollen, kunnen door kinderen worden teruggevorderd bij uw overlijden.
Twee overlijdens, twee keer erfbelasting — de echte kostprijs
Stel u overlijdt als eerste, met een nalatenschap van €1,5 miljoen, een partner en drie kinderen. Zonder bijzondere voorzieningen wordt bij uw overlijden al erfbelasting berekend over de kindsvorderingen. Bij het overlijden van de langstlevende wordt nogmaals erfbelasting geheven over wat dan resteert.
Met een goed testament kunt u de belastbare grondslag bij beide momenten verlagen — via een tweetrapstestament, via een ik-opa-clausule waarmee u kleinkinderen direct laat erven, of via legaten aan goede doelen die tegen 0% zijn belast. Zonder testament ontbreken al deze opties.
Bedrijfsvermogen en BV: een specifiek risico
Bezit u aandelen in een BV of heeft u een aanmerkelijk belang? Dan brengt de wettelijke verdeling extra risico's mee. De aandelen gaan als onderdeel van de nalatenschap over naar de langstlevende. Als die partner geen aandeelhouder was, wordt hij of zij dat nu ineens — met alle bestuurlijke en fiscale consequenties. Een aandeelhoudersovereenkomst of blokkeringsregeling in de statuten kan dit compliceren of blokkeren.
Bovendien: de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) biedt een forse vrijstelling bij overlijden, maar stelt voorwaarden aan wie erft en hoe. Zonder testament is niet gegarandeerd dat de BOR optimaal wordt benut.
Wat een testament toevoegt
Een testament geeft u de regie terug. Concreet kunt u regelen:
- Wie welk deel erft, en in welke verhouding
- Een tweetrapsbepaling: als uw partner overlijdt, gaat het restant alsnog naar de kinderen — maar met een lagere erfbelastinggrondslag
- Een verblijvensbeding waardoor specifieke activa (de onderneming, het vakantiehuisje) bij één erfgenaam blijven
- Een uitsluitingsclausule die voorkomt dat aangetrouwde partners meerven
- Legaten aan kleinkinderen of goede doelen
Een testament is bovendien de enige plek waar u kunt vastleggen wie uw levenstestament uitvoert, wie voogd wordt over minderjarige kinderen, en welke executeur uw nalatenschap afhandelt.
Hoe MyFamilyOffice u ondersteunt
Een testament is noodzakelijk maar niet voldoende. De fiscale inrichting — wie erft wanneer, wat, en hoe — bepaalt hoeveel van uw vermogen uiteindelijk bij uw kinderen terechtkomt in plaats van bij de Belastingdienst. MyFamilyOffice brengt uw totale estate planning in kaart: de huidige structuur, de verwachte erfbelastingdruk bij beiden overlijdens, en de concrete stappen die de belastinggrondslag verlagen.
Dat begint met een gratis analyse van uw situatie. Zet de eerste stap vóór de regels veranderen — begin vandaag met de gratis analyse op myfo.nl.